Milattan önce 100lü yıllardan beri, un değirmenleri genellikle su ile çalışmakta olup dere ve ırmak yakınlarında kurulmuştur. Değirmene gelen su, kanal vasıtasıyla değirmenin çarkını döndürür. Değirmenin oluğuna giren su ise çarka vurur. Suyun çarka vurmasıyla değirmen dönmeye başlar. Dönen oldukça büyük ve yuvarlak iki taşın arasında, mısır veya buğday una dönüşür.
insanlar mısır öğütmek için değirmenleri kullanmıştır. Bu değirmenlerde öğütülen un, elektrikli değirmenlere göre daha lezzetli olur. Su değirmenleri mısırı yavaş yavaş öğüttüğü için unu yakmaz. Bu yüzden bu değirmenlerde öğütülen mısır ununun yerini, diğer değirmenlerde öğütülen unlar tutmamaktadır. Günümüzde yerini modern teknolojilere bıraksa da, su değirmenleri geçmişin mühendislik harikalarından biri olarak önemini korumaktadır.
Dere ve ırmağın bulunduğu hemen her yerde olan, un değirmenlerinin sayısı bugünlerde oldukça azalmışlardır. Artık ilçe merkezlerindeki zahire işiyle uğraşan bazı dükkanlar da, elektrikle çalışır hale gelmiştir. Su değirmenleri halkın yaşamına o kadar dokunmuştur ki, Araklı Karadere Vadisinde Ağnas köyünün ismi, 1959 yılında, hanlardaki iki küçük değirmenden esinlenerek Değirmencik olarak değiştirilmiştir.
Doğu Karadeniz’de su değirmenleri 20. yüzyılın son çeyreğine kadar işlevsel olarak varlığını sürdürmüştür. Ancak gelişen teknik şartlar içerisinde artan nüfusla birlikte varlıklarını yitiren ve yerlerini modern makinelere bırakan su değirmenleri bugün yok olmaya yüz tutmuştur. Arazi şartları ve diğer coğrafi nedenlerden dolayı su değirmenlerinin Trabzon da nadir de olsa hayatını sürdürdüğü bölgeler bulunmaktadır. Ancak, gelişen teknik şartlar içerisinde su değirmenlerinin sayısı her geçen gün azalmaktadır. İşlevsel değerini yitiren ve bu nedenle sayısı gittikçe azalan su değirmenleri, otantik yapısıyla toplum hayatında bir kahvehane, bir lokanta mekânı gibi önümüzdeki günlerde yaşamaya devam edeceğe benziyor. Su değirmenleri; temelde besin kaynaklarından buğdayın, mısırın una dönüştürüldüğü önemli bir üretim yeridir. Değirmenler aynı zamanda günlük hayatın içinde yer alan at, eşek, koyun kuzu, inek gibi hayvanların beslenmesinde kullanılan arpa, yulaf ve benzeri ürünlerin işlenmesinde de önemli bir yere sahip olmuştur. Değirmen taşı; çark, oluk ve tekne gibi çeşitli unsurlardan oluşur. Değirmenlerin Trabzon’da önemli bir yere sahip olduğunu, değirmenle ilgili söz varlığından ve bu kültüre ait unsurların deyim ve atasözlerine yansıyışlarından daha kolay anlayabiliriz. Bir dönem toplumda önemli bir yere sahip olan ancak, bugün artık kaybolmaya yüz tutan su değirmenlerinin yapısal ve toplumsal özellikleri görsel malzemelerle ortaya konulmaya çalışılmalıdır.
