Trabzon adının kökeni üzerine değişik görüşler ileri sürülmüştür. Tarihi kaynaklarda Trabzon şehrinden ilk söz eden Milattan Önce 400 yılında bölgeye gelen Ksenophon dur. Onun zamanında Trabzon şehri Sinop’a belirli bir vergi ödemekteydi. Trabzon ismi son şeklini alana kadar bir takım değişiklikler geçirmiştir. Trapezus veya Trapeza denilmiştir, batı dillerinde bir süre Trapezunte, Trebizonde gibi değişik isimler almıştır.
Ortaçağ Müslüman yazarları tarafından ise şehre Trabezunde veya Atrabezun denilmiştir. Bazı batılı yazarlar da Trabzon kelimesiniTrabezonde,Trebezonda,Trebisond,Trapezunt,Trabison şeklinde okuyup, anlamının da ‘Kum renginde iki başlı gümüş kartal’ ve ‘altın kartal ağzı’ olduğunu belirtmişlerdir.
Şehrin isminin nereden geldiğine bakacak olursak; bazı kaynaklar, şehri kuran Miletoslu kolonilerin, şehrin yer aldığı düz, kenarlarının da köşeli masayı andıran şekiller üstünde olmasından dolayı “masa” anlamına gelen bu ismi yani “Trepezus’u verdiklerini bildirirler. Oysa kalelerin şimdiki halinin masaya benzemediği bir gerçektir. Çünkü kaleler güneyden kuzeye (denize) doğru çok meyilli ve oldukça da engebeli bir şekilde uzanmaktadır. Bu nedenle kalenin en eski şekline yani Aşağıhısar’a bu adın verilmiş olması daha mantıklıdır. Nitekim şehrin bu görünüşü Trabzon’a ait en eski paralardan biri üzerinde bir masa şeklinin bulunuyor olmasıyla doğrulanmaktadır.
Trabzon kelimesinin manası hakkında ileri sürülen bir başka görüş, Trabzon’a gelen milletlerin burada memleketin imarına vesile olacak işlerle uğraşırken Trabzon’da sofra şeklinde birçok büyük taşlar görmüşler ve eski Yunancada sofraya “trapeza” denildiğinden şehre de Trabzon demiş olabilecekleri yönündedir. Şakir Şevket Trabzon sahilinde sofra gibi düz ve yuvarlak pek çok taşın olduğunu ve bunlara “harmanlı kaya” denildiğini belirterek bu görüşü desteklemeye çalışmıştır. Yine Şakir Şevket’in belirttiğine göre, halkın arasında söylenenlere bakılırsa önceden Trabzon’a “Hurşid-abad” güneş ülkesi deniliyormuş. Bunun sebebi Acemlerin Trabzon’u istila edip Boztepe’ye vardıklarında güneşin şehri ve denizin üstünde parlamasından dolayı, hayranlıkla ifade eden bu ismi vermiş olabilecekleri ihtimali ile edilmektedir.
Şehre verilen isimlerden biride “tuğra bozan” ismidir. Şakir Şevket bunu yakıştırma bir iddia olarak nitelerken Goloğlu da aynı şekilde, bu söylentiye inanmadığını ve Köroğlu hikayelerinden kaynaklandığını belirtmektedir. Bıjişkyan ise, Türklerin yanlış olarak Trapezon kelimesinin, Grek askerlerinin bozguna uğramasını ima ederek bu adı “Tabur bozan” şekline dönüştürdüklerini belirtmektedir. Trabzon hakkında bilgi veren Evliya Çelebi de, Fatih’in şehri fethettiğinde buraya, suyunun ve havasının güzelliğinden dolayı manası, “eğlence yeri” anlamına gelen “Tarb-ı Efzun, Tarb-ı Efsun, Tarab-efzun” isimini verdiğini ifade etmektedir.
Trabzon Kelimesi, bileşik bir kelime olup, “Trab” ve zun kelimelerinin birleşmesiyle oluşmuştur. Ek niteliğindeki “zon” zun, yer bildirmektedir. Buna göre Trabzon,”Tarb” ların ülkesi anlamına gelmektedir. Böyle olunca Trabzon yöresinde oturan Orta Asya kökenli Trab, Tibar ve Şilaplar’ın bu kente ad vermiş oldukları ihtimali vardır. Çünkü Türkler, töre gereğince yurt edindikleri topraklara ongun (Totem) veya kendi adlarını vermektedir.
Trabzon adı Dede Korkut Oğuz namelerinde halk ağzında da ve manilerde “Turabuzon” şeklinde görülür. Farsların kullandığı “tur” sözü “Türk” anlamındadır. Nitekim Firdevsi’nin “Şehnamesi”nde Türklerden Tur/Tuz adlarıyla bahsedilmektedir. Buna göre de “Tur- Ab- Zon” bileşik kelimesi “Türklerin Yurdu” “Türkeli”, gelmektedir ki, bu şehri Orta Asyadan göçen “Trab” ve benzeri Türk boylarının kurduğu ve adlandırdığı görüşünü desteklemektedir.
Görüldüğü gibi şehrin isimi eskiden beri burada yaşayan topluluklar tarafından değişik adlarla anılmış ve zaman içinde bir takım değişikliklerle birlikte “ Trabzon” haline gelmiştir.
