Ahi Evren Dede hakkında kaynaklarda pek bilgi yoktur. Fetihten sonra düzenlenen tahrir defterlerinde ve diğer vakıf kayıtlarında zaviye kurmuş bir derviş olarak Ahi Evren diye birinden söz edilmez. Ancak 19. yüzyıl sonlarında düzenlenen salnamelerde konu edilen Ahi Evren Dede hakkındaki bilginin tevatür derlemesinden ibaret olduğu anlaşılmaktadır. Nitekim salnamelerde yer verilen şu ifadeler bu durumu göstermektedir:
Görüldüğü gibi Trabzon Boztepe'de bulunan ve 1880'li yıllarda Nakşi şeyhi Hakkı Efendi tarafından türbe olarak inşasına kadar sair kabirler gibi açıkta bir mezarda yatan Ahi Evren Dede, halkın pek dikkatini de çekmemiştir. Şayet Trabzon'un fethinde veya sonraki tarihlerde buraya gelip zaviye tesis eden dervişlerden biri olsaydı, onun adına mutlaka bir vakıf kaydı bulunacak ve tahrir defterlerine de konu gündem edilecekti. Bu yüzden onu gerçek bir tarihi şahsiyet olarak fetihten önce Pontus Devleti üzerine yapılan Türkmen akınları sırasında görev alan savaşçı dervişler, alperenler arasında aramak daha doğru olabilir. Nitekim bazı Ahilerin Karadeniz Bölgesi'nin İslamlaştırılmasına yönelik gerçekleştirdikleri akınlar ve kolonizasyon çabaları sırasında vefat eden; bu gün mezarı halk tarafından kutsanan başka isimlerin olduğunu biliyoruz.
Trabzon Rum Devleti'nin saray tarihçisi Panaretos'un verdiği bilgilere göre Eretna Devleti'nin bir vilayeti olan Erzincan hâkimi Ahi Eyne Bey, 1348'de Akkoyunlu Türkmenlerinin lideri Tur Ali Bey ve Bayburt Emiri Mehmet Rikâbdâr Bey ile birlikte Trabzon üzerine hücumda bulunmuşlar, ancak netice alamayınca çekilmek durumunda kalmışlardır. Ahi Evren Dede'nin bu seferlere iştiraki neticesinde vefat etmiş olması muhtemeldir. Nitekim Mahmud Goloğlu da "Trabzon henüz Hıristiyan kralların elinde iken İslam'ı yaymak için geldi" ifadesini kullanarak bu ihtimali, düşünceyi desteklemektedir. Ayrıca mevsuk bilgiye dayan- masa da türbede sanduka üzerinde bulunan "Ahi Evren Dede Miladi 1284- 1351" şeklindeki tarihleme de bu ihtimale uygun düşmektedir.
Halkın hafızasında yerini muhafaza eden Tezveren Dede gibi başka mitolojik isimlerden de söz edilmektedir. Kuşaktan kuşağa intikal eden hikâyelerine bakarak bu şahsiyetlerin, adına vakıf veya zaviye kaydı bulunmamasına rağmen, Trabzon şehrinin fethi için yapılan seferlerde gösterdikleri yararlılıkları nedeniyle unutulmayıp, akılda tutuldukları görülmektedir.
Trabzon yöresinde Ahi kültürüne ait tek örnek kuşkusuz Ahi Evren Dede değildir. Hakkında fazla bilgi ve belge olmasa da 17. yüzyıl ortalarında Trabzon şehrinde başka Ahilerin varlığı tespit edilmiştir. Bu tarihi şahsiyetlerden en önemlisi Ahi Mustafa Çelebi ile Ahi oğlu Hacı Mustafa'dır. Her ikisi de "şühudü'l-hal", yani kadı yardımcısı konumunda ve şehrin de önde gelenlerindendir. Ahi zümresinin geleneksek mesleği olan debbağ (deri işleyici) taifesinin de temsilcileridir. 19. yüzyıl başlarında düzenlenen hurufatlarda da şehirdeki debbağ işi ile uğraşan Ahilere atıf yapılmıştır. 1803 ve 1813 yıllarına tekabül eden kayıtlarda Ortahisar'da debbağlar ve ehl-i hiref (meslek erbabı) loncalarında şeyh ve Ahi babası olan Derviş Mehmed, Şeyh Feyzullah ve Mehmed Şeyh adından söz edilmiş, ancak zaviye yapılarından bahsedilmemiştir. Bu yapılardan hiçbirinin şehrin sosyo-kültürel yapısına etki edebilecek güçte olmadığı anlaşılmaktadır.
