Kanuni Sultan Süleyman'ın yaptırdığı, onarımlar yüzünden özgünlüğünü yitirmiş, Selçuklu geleneğini sürdüren, Eski Gümüşhane yerleşim yeri Süleymaniye Mahallesi'nde bulunan Sultan Süleyman Han Camii ve Süleymaniye Camii'nin arkasında, bahçeler içinde, 12. yüzyıl başlarında Danişmendlilerin yöreye gelişlerinden sonra yapıldığı sanılan Küçük Camii zamana direnmenin zorluğunu yansıtır.
İç duvarlardaki freskler halen belli olmakla birlikte, genelde tahrip olmuş Ayvalos Kilisesi, Çakırkaya köyünde, kaya kütlesinin düzgün ve özenli bir işçilikle oyulmasıyla oluşturulmuş Çakırkaya Kilisesi, duvarları düzgün kesme taştan ve moloz taştan yapılmış, üzeri ise beşik çatılı olarak inşa edilmiş, tavanında ve duvarlarında fresk tekniğinde resimler mevcut Aydınlar Kilisesi, iç duvarlarını süsleyen freskleri ile ünlü, duvar resimlerinde, İncil'den alınan sahneler ve kilise büyükleri canlandırılmış Pavrezi Şapeli şehrin kadim tarihine şahitlik yaparken kayalara oyulmuş Kaya Mezarlar ölümü hatırlatır.
Harşit Çayı üzerinde, biri büyük diğeri küçük iki gözden oluşan, yontma taşlarla inşa edilen Gümüşhane Köprüsü ve yine Harşit Çayı üzerinde, tek gözlü ve yontma taşlarla inşa edilmiş Kamberli Köprüsü gibi şehrin tamamında bulunan 41 tane tarihi köprü şehrin ulaşım ağını yansıtır.
Beşikörtüsü denilen dik çatılı, dış görünümü doğal peyzaja olağanüstü uyum sağlayan, günümüz mimarisine örnek olacak tip ve güzellikteki Gümüşhane Evleri şehrin ailesi yapısının gücünü, geniş bahçe içerisinde, iki ve üç katlı olarak sokağa ve manzaraya karşı inşa edilmiş, mimari üslubu, yapı malzemeleri, çatısı ve balkonlarıyla geçmişin zarif edasını günümüze taşıyan konakları aile geleneklerini, köye gelen misafirlerin ağırlanması için yaptırılan ve 200 yıllık tarihe sahip, ahşap işlemeli, rengârenk boyamaları ile ilk günün tazeliği ve zarafetini hâlâ koruyan köy odaları şehrin sanat anlayışını gösterir.
Dini, ticari ve kültürel önem taşıyan Santa bölgesinin Rum çetelerin sığınağı olarak da kullanıldığı bilinen, 9 ayrı mahalleden oluştuğu tahmin edilen, içinde 300'ü aşkın ev bulunan, taş işçiliğinin özgün mimarisi Santa Harabeleri bir kültürü yansıtır.
Düzgün kesme taştan yapılmış, içinde Murat'ın çaldıran seferinden dönerken ölerek buraya gömülen Seyyid-i Mahmut Çaldıran Baba'nın yattığı Çağırgan Baba Türbesi başta olmak üzere onlarca türbesi ile Gümüşhane ilim ve geleneğe saygıyı sunar.
Pek çoğunun yerleşim merkezlerinin ve geçitlerin üzerinde konuşlandırılmış olan, 1300'lü yıllarda yapılan ve Doğu Karadeniz Bölgesi'nin tüm ihtişamıyla halen ayakta duran en görkemli kalesi Kov Kalesi gibi daha 16 adet kalesi şehrin askeri yapısını gösterir.
Gümüşhane, 614 çeşit bitkiyi barındıran ve ladinleri ile meşhur Örümcek Ormanları ile doğayı, her yıl düzenlenen şenlikleri, göçleri ve doğal gölleriyle iki yüzü aşkın yaylasıyla havayı, her yaylada bulunan siperleri ve şehitlikleri ile zaferleri, kaynağı yer altı suları olan, gür ve görkemli bir şekilde çağlayan, manzarası kadar efsaneleri ile ünlü Tomara Şelalesi başta olmak üzere şelaleleri ile suyun ahengini seyrettirir.
Gümüşhane C vitamini açısından oldukça zengin, bilhassa grip ve nezle gibi birçok hastalığa karşı koruyucu olan kuşburnu ile sağlığı, bin bir çiçekten üretilmiş balıyla şifayı, ana maddesi dut ve ceviz olan, ünü ülke sınırlarını aşmış köme ve pestiliyle damak tadını sunarken borani ve burma tatlısıyla midelere bayram ettirir.
Sabrın damla damla biriktiği, Gümüşhane'nin gizli tacı, yeraltı dünyasının resim sergisi, mağaracılığın gizemli dünyası ve yeraltı sarayı Karaca Mağarası nefesinizi açar.
1. Dünya Savaşı sırasında "Cihat-1 Ekber" hatırasına yapılmış, kuzey cephesinde top, tüfek, tabanca, kılıç ve borazan motiflerinin simetrik olarak işlendiği Osmanlı Arması bulunan, doğu cephesindeki kitabede Osmanlı Padişahı Mehmet Reşad'ın adı yazılan Daltaban Çeşmesi başta olmak üzere onlarca çeşmesi suyun azizliğini gösterir.
Gümüşhane gümüşleri zarafeti, kilimleri deseni, demir ve ahşap işçiliği zanaatı, ipek halı sabrı sunarken, gudi (güveç) kültürünü gösterir.
Bahçelerde gül biter
Gül biter bülbül öter
Güzellerin bağında
Yapraksız meyve biter
türküsü dilinizde bir tatlı tebessümle ayrılırsın Gümüşhane'den.
